Najważniejsze zaburzenia nastroju – wg. klasyfikacji DSM-V i ICD11

DSM-V:

Zaburzenia (afektywne) dwubiegunowe i inne z nimi
związane:

Zaburzenia afektywne dwubiegunowe typu I
Zaburzenia afektywne dwubiegunowe typu II
Zaburzenia cyklotymiczne
Zaburzenia afektywne dwubiegunowe i inne z nim związane wywołane substancją/lekiem
Zaburzenia afektywne dwubiegunowe i inne z nim związane spowodowane stanem ogólnomedycznym
Inne… i Nieokreślone…

Zaburzenia depresyjne:

Dezorganizujące zaburzenie regulacji nastroju
Większe zaburzenie depresyjne
Uporczywe zaburzenie depresyjne (dystymia)
Przedmenstruacyjne zaburzenie dysforyczne
Zaburzenie depresyjne wywołane substancją/lekiem
Zaburzenie depresyjne wywołane stanem ogólnomedycznym
Nieokreślone..

ICD-11 (jeszcze nie ma oficjalnego tłumaczenia; 5 lat na wprowadzenie)

Zaburzenia nastroju:

Zaburzenia dwubiegunowe:

Zaburzenie dwubiegunowe typu I (Bipolar Type I Disorder)
Zaburzenie dwubiegunowe typu II (Bipolar Type II Disorder)
Zaburzenie cyklotymiczne (Cyclothymic Disorder)
Inne określone zaburzenia dwubiegunowe lub pokrewne (Other Specified Bipolar or Related Disorders)

Zaburzenia depresyjne:

Jednorazowe zaburzenie depresyjne (Single Episode Depressive Disorder)
Zaburzenie depresyjne nawracające (Recurrent Depressive Disorder)
Zaburzenie dystymiczne (Dysthymic Disorder)
Inne określone zaburzenia depresyjne (Other Specified Depressive Disorders

Mieszane zaburzenie depresyjne i lękowe (Mixed Depressive and Anxiety Disorder) zawarte są w części dotyczącej zaburzeń depresyjnych, ale mają też wspólne cechy z zaburzeniami lękowymi.

Osobno “Zaburzenia okresu porodu i połogu”

Dezorganizujące zaburzenia regulacji nastroju

A. Ciężkie nawracające wybuchy gniewu, okazywanego werbalnie lub poprzez zachowanie, których intensywność lub czas trwania są wyraźnie nieadekwatne w stosunku do sytuacji lub prowokacji

B. Wybuchy gniewu są niespójne z poziomem rozwoju osoby.

C. WG występują średnio co najmniej 3x w tygodniu

D. Nastrój pomiędzy wybuchami jest przeważnie przewlekle drażliwy przez większą część dnia,niemal każdego dnia, co jest obserwowalne przez inne osoby

E. Kryteria A-D utrzymują się co najmniej 12 miesięcy. W tym czasie nie występowały okresy bezobjawowe, trwające 3mies. lub dłużej

F. Kryteria A-D spełnione w co najmniej w 2 spośród 3 sytuacji (dom,szkoła, rówieśnicy)

G. Rozpoznanie nie powinno być ustalane po raz pierwszy poniżej 6 rz i po 18 rz.

H. Na podst. danych z wywiadu lub obserwacji początek objawów A-E przypada przed 10 rż.

I. Dotychczas nie wystąpił okres trwający dłużej niż 1 dzień, w trakcie którego spełnione były wszystkie kryteria objawowe, z wyjątkiem kryterium czasowego dla rozpoznania epizodu manii lub hipomanii.

UWAGA: Właściwe z pkt widzenia rozwojowego podwyższenia nastroju (np. w reakcji na pozyt wydarzenia)nie powinny być postrzegane jako objaw manii lub hipomanii

J. Opisane zachowania nie występują wyłącznie w przebiegu ep. Większego zaburzenia depresyjnego i nie mogą być lepiej opisane innym zaburzeniem (Autyzm, PTSD, Separacyjne zab lękowe, dystymia)

UWAGA: Nie może występować z Zab. opoz-bunt, Okresowym zab. eksplozywnym lub Zab. dwubiegunowym. Może współwystępować z ep depresji, ADHD, zab. zachowania i zab. używania substancji

K. Objawy nie są wywołane działaniem substancji.

Większe zaburzenie depresyjne

A. 5 (lub więcej) spośród wymienionych objawów występuje w ciągu tego samego 2-tygodniowego okresu, powodując zmianę w stosunku do dotychczasowego poziomu funkcjonowania. CO najmniej jednym jest (1) lub (2).

1. Obniżony nastrój utrzymujący się przez większą część dnia, prawie każdego dnia, ujawniany albo w postaci subiektywnych skarg (smutek, pustka, brak nadziei) albo za pośrednictwem obserwacji czynionych przez inne osoby. Uwaga: U dzieci i nastolatków nastrój może być drażliwy

2. Znaczne zmniejszenie zainteresowań i zdolności do odczuwania przyjemności w stosunku do wszystkich lub prawie wszystkich aktywności, utrzymująca się przez większą część dnia niemal każdego dnia.

3. Znaczący spadek masy ciała bez rozmyślnego ograniczania pokarmów lub zwiększenie masy ciała albo zwiększenie/zmniejszenie apetytu UWAGA: U dzieci nieosiąganie odpowiedniej wagi

4. Bezsenność lub nadmierna senność prawie każdego dnia

5. Pobudzenie lub spowolnienie psychoruchowe niemal każdego dnia.

6. Zmęczenie lub poczucie braku energii niemal każdego dnia.

7. Poczucie braku własnej wartości lub nieadekwatne, nadmierne poczucie winy (może być urojeniowe)

8. Zmniejszona zdolność myślenia lub koncentracji albo brak zdecydowania niemal każdego dnia

9. Nawracające myśli o śmierci (nie tylko lęk przed śmiercią), nawracające myśli samobójcze, próby s, określony plan

B. Występowanie objawów powoduje klinicznie istotne cierpienie lub upośledzenie funkcjonowania społ, zawodowego, lub w innym ważnym obszarze

C. Objawy nie są wywołane fizjo działaniem substancji ani innym stanem ogólnomedycznym.

D. Nie może być lepiej wyjaśnione obecnością zab schizoafetywnego, schizofrenii, zab urojeniowego, schizofrenoformicznego lub innym psychotycznym.

E. Nigdy nie wystąpił epizod manii lub hipomanii.

Uporczywe zaburzenie depresyjne (dystymia)

Zaburzenie to stanowi połączenie zdefiniowanych w DSM IV Większego zab depresyjnego, nawracającego oraz Zaburzenia dystymicznego.

A. Obniżony nastrój utrzymujący się przez co najmniej 2 lata, przez większą część dnia, prawie każdego dnia (subiektywne skargi lub obserwacja) UWAGA: U dzieci i nastolatków nastrój może być drażliwy.

B. Obecność w trakcie depresji dwóch (lub więcej) spośród wymienionych:

1. Zmniejszony apetyt, lub objadanie

2. Bezsenność lub nadm. senność

3. Brak energii, zmęczenie

4. Niska samoocena

5. Osłabiona koncentracja, problem z podejm decyzji

6. Poczucie braku nadziei.

C. W ciągu dwóch lat (u dzieci i nastolatków 1 rok) nie występowały okresy bezobjawowe dłuższe niż dwa mies.

D. Kryteria Ep. depresji mogą być stale obecne.

E. Nigdy nie obserwowano epizodu manii i hipomanii

F. Zakłócenia nie można lepiej wyjaśnić Zab. schizoafektywnych, Schizofrenią, Zab urojeniowym lub innego e spektrum psychotycznych.

G. Objawy nie są wywołane fizjologicznym działaniem substancji ani stanem ogólnomed (np. niedoczynność tarczycy)

H. Objawy wywołują znaczne cierpienie lub upośledzenie funkcjonowania

Przedmenstruacyjne zaburzenie dysforyczne

A. W czasie większości spośród cykli menstruacyjnych musi być obecnych co najmniej 5 objawów w tygodniu przed rozpoczęciem krwawienia mies., z początkiem poprawy w ciągu kilku dni po rozpoczęciu kraw. i znacznym zmniejszeniem lub zanikiem objawów w ciągu tygodnia po zakończeniu krawaw.

B. Co najmniej jeden musi być obecny:

1. Wyraźna chwiejność nastroju (wahania, poczucie smutku nagłe, płaczliwość, zwiększona wrażliwość na odrzucenie)

2. Wyraźna drażliwość :lub złość albo zwiększona l. konfliktów

3. Wyraźnie obniżony nastrój, poczucie braku nadziei lub myśli o swojej małej wartości

4. Wyraźny niepokój, napięcie, poczucie zdenerwowania lub bycia na granicy wytrzymałości.

C. Co najmniej jeden musi być obecny, by wypełnić listę 5, w zestawieniu z kryt B:

1. Zmniejszone zainteresowanie codziennymi czynnościami (praca, szkoła,hobby)

2. Subiektywne poczucie gorszej koncentracji

3. ospałość, męczliwość, brak energii

4. Wyraźna zmiana apetytu (objadanie się, zwiększone zapotrzeb na pewne produkty)

5. Senność lub bezsenność

6. Poczucie przytłoczenia, bycia na granicy wytrzymałości

7. Objawy fizyczne tj. tkliwość, obrzęk sutków, bóle stawowe, mięśniowe, uczucie wzdęcia

D. Objawy są związane ze znacznym klinicznym cierpieniem lub wpływają na naukę, pracę. związki.

E. Zakłócenie nie jest tylko zwiększeniem nasilenia innego zaburzenia (Depresja, Zab paniczne, Dystymia, Zab osob.) choć może współwystępować/

F. Kryterium A powinno być potwierdzone oceną prospektywną w okresie co najmniej 2 kolejnych cyklów menstr.

G. Objawy nie są wywołane fizjologicznym działaniem substancji (narkotyki, leki) ani stanem ogólnomed (np. tyreotoksykoza)

Inne określone zaburzenia depresyjne

Krótkotrwała nawracająca depresja (2-13 dni co najmniej raz w miesięcu przez co najmniej rok)
Krótkotrwały epizod depresyjny (4-13 dni)
Epizod depresyjny z niepełnymi objawami (2 tygodnie obnizonego nastroju + 1 z 8 objawów)

Zaburzenia depresyjne

Mają charakter nawracający, przebiegają epizodami z okresami remisji (całkowitej lub niepełnej) i zaostrzeń
Średni czas trwania epizodu depresji wynosi 9 miesięcy
U większości pacjentów (66-75%) dochodzi do nawrotu
Możliwa jest postać przewlekła depresji (bez remisji)
Prawdopodobieństwo nawrotu wzrasta wraz z liczbą epizodów (po 2 epizodzie wynosi 70 proc., po 3 epizodzie -93 proc.) Leczenie istotnie zmniejsza ryzyko nawrotu.
za: dr M. Gałuszko -Węgielnik

Depresja – współczesna epidemia

Przykładowe wypowiedzi :

Jestem ciągle zmęczona, smutna, płaczliwa.

Nic mnie nie cieszy. Nie widzę nadziei na poprawę.

Moje życie nie ma sensu. Nie dam rady tak dłużej.

Całymi dniami bym najchętniej leżała.

Nic co mnie kiedyś cieszyło już nie cieszy.

Nie biorę udziału w dodatkowych zajęciach. Nie chodzę na zajęcia na uczelnię, jestem na L4 i nie chodzę do pracy.

Czuję pustkę. Jestem ciągle rozdrażniona nie wiem czym.

Nie obchodzi mnie to, co kiedyś. Już nie oglądam wiadomości/ seriali/sociali/ zrezygnowałam z siłowni/ze spotkań ze znajomymi.

Schudłam/ przytyłam/ nie mam apetytu/ ciągle jem.

Ciągle bym spała/ nie mogę zasnąć/ wybudzam się w nocy/Ciężko mi się poruszać/pisać/chodzić/ czuję jakiś niepokój w nogach i rękach.

Jestem wiecznie zmęczona ile bym nie spała.

Nie mam energii nawet jeśli odpoczywam lub nic nie robię.

Jestem beznadziejna/nic nie warta/ mam ciągle poczucie winy za swoje życie i to co robiłam.

Ciężko mi się myśli/czyta/nie mogę się skupić nawet na filmie/ na rozmowie. Nie umiem zdecydować co zjeść/ w co się ubrać.

Myślę o śmierci/ chciałabym zasnąć/ nie widzę opcji. Fantazjuje o swoim pogrzebie.”

Obraz kliniczny

Obniżony nastrój – subiektywnie odczuwane przygnębienie, z osłabieniem, spowolnieniem toku myślenia, utratą zainteresowań. Może wykazywać zmienność w ciągu doby (niższy rano, a wyższy wieczorem; czasami na odwrót). Reaktywność nastroju jest zniesiona tzn. nastrój nie jest zależny od tego co dzieje się w życiu pacjenta.

Nastrój dysforyczny – dominuje nie smutek, a drażliwość, rozżalenie, złość, poczucie skrzywdzenia, oczekiwanie pomocy. Często u dzieci i adolescentów

Apatia – ograniczenie emocjonalności

Abulia – ograniczenie działania + osłabienie aktywności ruchowej

Anhedonia – brak zdolności do odczuwania przyjemności

Lęk – zazwyczaj bez przyczyny, wolnopłynący

Męczliwość, brak energii. Czasami pobudzenie ruchowe z niepokojem (depresja agitowana)

Brak szacunku i zaufania do siebie

Myśli o śmierci, myśli s.

Prokrastynacja

Trudności w myśleniu, podejmowaniu decyzji, wahanie

Duża koncentracja na sobie, swoim cierpieniu, objawach fizycznych

Trudność ze współodczuwaniem

Wrażenie „stępienia zmysłów” – mniejsze odczuwanie doznań zmysłowych

They lose (on average) 5.6 hours of productive work per week (Pratt & Brody, 2008; Stewart, Ricci, Chee, Hahn, & Morganstein, 2003)

Redukcja afektu pozytywnego:

osłabione odczuwanie przyjemności

rezygnacja z zainteresowań

zmniejszona czujność, pewność siebie

brak energii

Nasilenie afektu negatywnego:

obniżony nastrój

poczucie winy

lęk, niepokój

wrogość, drażliwość

tendencja do izolacji

Współwystępowanie:

zaburzenia lękowe (fobia społeczna, GAD, ataki paniki)
OCD
uzależnienia (alkohol, narkotyki)
choroby przewlekłe (onkologiczne, cukrzyca, choroby serca i in.)
zaburzenia osobowości (unikowe, BPD)

Narzędzia diagnostyczne

Skala Depresji Hamiltona
Skala Depresji Becka
SCID-1 – jest pół-ustrukturalizowanym wywiadem przeprowadzanym w celu sformułowania diagnozy zaburzeń tj: zaburzenia nastroju, zaburzenia psychotyczne, zaburzenia związane z zażywaniem substancji, zaburzenia lękowe i somatoformiczne, zaburzenia odżywiania i przystosowania.

Formy leczenia depresji

Farmakoterapia (leki antydepresyjne, przeciwpsychotyczne, stabilizatory i in.)*
Psychoterapia
Metody biologiczne (elektrowstrząsy, przezczaszkowa stymulacja magnetyczna)

Większość leków przeciwdepresyjnych zaczyna działać po 2-4 tygodniach od rozpoczęcia zażywania. Pełny efekt dopiero po min. 4 tygodniach. Działania niepożądane pojawiają się zazwyczaj od razu i w ciągu 1-2 tygodni znikają. Nie należy odstawiać samemu i nagle – yzyko nawrotu rośnie + zespół odstawienny. Leki bierze się odpowiednio długi czas, zalecony przez lekarza psychiatrę (leczenie profilaktyczne po ustąpieniu objawów to ok. 6 miesięcy). LEKI NA DEPRESJĘ NIE UZALEŻNIAJĄ

Inhibitory wychwytu zwrotnego neuroprzekaźników
Leki te hamują wychwyt zwrotny neuroprzekaźników (m.in. serotoniny, noradrenaliny, dopaminy lub w mniejszym stopniu innych monoamin) ze szczeliny synaptycznej, zwiększając w niej stężenie tych monoamin.
● Trójcykliczne leki przeciwdepresyjne (TLPD) − nieselektywne inhibitory wychwytu zwrotnego noradrenaliny i serotoniny – np. klomipramina, amitryptylina, imipramina, dezypramina, dibenzepina, doksepina, opipramol, pipofezyna, noksyptylina
● Czterocykliczne leki przeciwdepresyjne – inhibitor wychwytu zwrotnego noradrenaliny – np. maprotylina
● Inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny i noradrenaliny (SNRI) – np. wenlafaksyna, milnacipran, duloksetyna
● Inhibitory wychwytu zwrotnego noradrenaliny (NRI) – np. reboksetyna
● Selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI) − np. fluoksetyna, fluwoksamina, paroksetyna, sertralina, citalopram, escitalopram, dapoksetyna, zimelidyna
● Inhibitory wychwytu zwrotnego noradrenaliny i dopaminy (NDRI) – np. bupropion i amineptyna

Leki o receptorowych mechanizmach działania
● Antagonisty receptora alfa2 – np. mianseryna
● Inhibitory wychwytu serotoniny, blokujące receptor serotoninowy 5HT2 (SARI) – np. trazodon i nefazodon
● Antagonisty receptorów adrenergicznych alfa2, 5HT2, 5HT3 – np. mirtazapina

Inhibitory monoaminooksydazy (IMAO)
● Odwracalny inhibitor monoaminooksydazy typu A (IMAO-A) – np. moklobemid
● Nieodwracalne inhibitor monoaminooksydazy – np. fenelzyna, izokarboksazyd, tranylcypromina, iproniazyd

Leki o innych mechanizmach działania
● Zwiększenie wychwytu zwrotnego serotoniny – np. tianeptyna
● Agonista receptorów melatonergicznych MT1 i MT2 oraz antagonista receptorów 5-HT2C – np. agomelatyna
● Prekursor acetylocholiny – np. deanol]
● Inhibitor wychwytu zwrotnego serotoniny i częściowy agonista receptora 5-HT1 – np. wilazodon
● Inhibitor wychwytu zwrotnego serotoniny i modulator receptorów serotoninowych (ang. serotonin modulator and stimulator) – np. wortioksetyna

za: Jacek Wciórka, Stanisław Pużyński, Janusz Rybakowski (red.), Metody leczenia, Zagadnienia etyczne, prawne, publiczne, społeczne, t. 3,
Elsevier Urban & Partner, 2010, s. 65-123, 199-204, ISBN 978-83-7609-110-5

Przyczyny depresji

Czynniki genetyczne (predysponujące)
Reakcja na stres
Czynniki neurohormonalne
Zaburzenia w układach neuroprzekaźników
Współistniejące choroby somatyczne
Przyjmowane leki
Uzależnienie
Relacje interpersonalne

Czynniki genetyczne

Dziedziczenie tendencji do depresji szacuje się między 37 a 66 proc. Im wcześniejszy epizod, tym większe dziedziczenie
Dziedziczenie u bliźniąt jednojajowych wynosi ok. 50 proc., u dwujajowych 35 proc.
Niektórzy badacze szacują, że dziedziczenie odpowiada w 39 proc., a ważniejsze są inne czynniki jak wydarzenia życiowe, historia rozwoju, umiejętności radzenia sobie
Czynniki wzmacniają swoje działanie – geny plus wydarzenia życiowe w dzieciństwie ( Model depresji stres – diateza, Kendler,Kessler)

za: Leahy, Holland, McGinn

Czynniki hormonalne

Niedobór/ nadmiar hormonów tarczycy
Hormon nadnerczy (kortyzol) wydzielany w stresie też może mieć swój udział, wpływa chociażby na sen, chwiejność nastroju
Estrogen – zwiększa poziom serotoninyneuroprzekaźnika mającego związek z występowaniem objawów depresji. Wpływa również na większenie (działającego uspokajająco) neuroprzekaźnika GABA.
Progesteron – pomaga zrównoważyć poziom estrogenu, ma działanie uspokajające. Jego niedobory mogą być związane ze spadkami nastroju. Spadek poziomu progesteronu po porodzie powoduje wahania nastroju zwane depresja poporodową.

Czynniki społeczne/ interpersonalne

Depresja występuje częściej wśród osób, których rodzice się rozwiedli, byli w separacji, zmarli (korelacja z późniejszym wystąpieniem depresji; znaczenie ma opieka nad dzieckiem po śmierci rodzica)
Jakiekolwiek formy przemocy (fizyczna, psychiczna, seksualna) zwiększają ryzyko depresji
Kombinacja: negatywna atrybucja rodziców + negatywne info zwrotne + zaniedbanie emocjonalne

Rola neuroprzekaźników

Hipoteza serotoninowa
“Teoria ta jest obecna nadal w podręcznikach, ale wyłącznie w swoim aspekcie historycznym, jako punkt odniesienia dla nowszych koncepcji. Obecnie wskazuje się na rolę wielu różnorodnych czynników zlokalizowanych na różnych poziomach organizacji układu nerwowego, czynników somatycznych i związanych ze stylem życia oraz procesów psychologicznych i cech relacji z otoczeniem – a nie jedynie obwinia „za niski” poziom serotoniny – podkreśla dr Sławomir Murawiec.”

Publikacja prof. Moncrieff, która w lipcu ukazała się na łamach Molecular Psychiatry “zatrzęsła internetem”… “W publikacji postawiono tezę, że wiązanie rozwoju zaburzeń depresyjnych ze zbyt niskim stężeniem serotoniny jest nieprawdziwe, a samo zwiększenie poziomu tego neuroprzekaźnika nie wystarczy do osiągnięcia remisji objawów. Tyle że to było wiadomo od dawna, nie jest to więc żaden przełom – mówi dr Sławomir Murawiec. (…) Niestety – wyjaśnia następnie dr Murawiec – ze słusznej, choć przestarzałej tezy, prof. Monkrieff wysnuła nieuzasadnione wnioski, co bardzo szybko podchwyciły media.”
Całość artykułu

Całość artykułu TUTAJ

Obecnie nie ma już wątpliwości, że zaburzenia depresyjne oraz schorzenia somatyczne, zarówno na poziomie psychologicznym, jak i na poziomie zjawisk patofizjologicznych, pozostają ze sobą we wzajemnym, niekorzystnym dla leczenia i rokowania oddziaływaniu”

Dominika Dudek, Marcin Siwek Klinika Psychiatrii Dorosłych Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie