KRYTERIA DIAGNOSTYCZNE WG DSM-5
A. Nadmierny lęk i zamartwianie się dotyczące wielu wydarzeń lub aktywności.
B. Trudności w kontrolowaniu zamartwiania.
C. Lęk i zamartwianie się związane są z co najmniej 3 z 6 objawów (u dzieci wystarczy 1):
- niepokój / pobudzenie / napięcie,
- łatwe męczenie się,
- trudności z koncentracją lub uczucie „pustki w głowie”,
- drażliwość,
- napięcie mięśni,
- zaburzenia snu.
D. Objawy powodują klinicznie istotne cierpienie lub upośledzenie funkcjonowania.
E. Objawy nie wynikają z działania substancji, choroby somatycznej ani nie są lepiej wyjaśnione innym zaburzeniem psychicznym.
ETIOLOGIA
- Predyspozycje biologiczne (wysoka neurotyczność, reaktywność układu autonomicznego)
- Temperament: wysoka wrażliwość, niska tolerancja na niepewność
- Uczenie się i środowisko rodzinne (modelowanie zamartwiania się, nadkontrola, nadopiekuńczość)
- Doświadczenia stresowe i przewlekłe obciążenie
- Poznawcze błędy oceny zagrożenia (katastrofizacja, myślenie „co jeśli…”)
- Przekonania o martwieniu się (np. „martwienie pomaga zapobiec katastrofie”)
- Unikanie emocjonalne (zamartwianie jako strategia unikania przeżywania lęku)
- Błędne koło GAD: lęk → zamartwianie → napięcie → unikanie → brak korekty → utrwalanie schematu
WYSTĘPOWANIE
- Rozpowszechnienie w populacji ogólnej: 2–5%
- W populacji klinicznej: 8–12%
- Częstszy u kobiet niż u mężczyzn (ok. 2:1)
- Typowy początek: późna adolescencja lub wczesna dorosłość
- Przebieg przewlekły, okresowo nasilający się
- Wysoki odsetek współwystępowania z depresją i innymi zaburzeniami lękowymi
- W Polsce: podobne wskaźniki jak w innych krajach europejskich
- Często nierozpoznawany — pacjenci zgłaszają się z powodu objawów somatycznych, zmęczenia lub bezsenności
DIAGNOZA RÓŻNICOWA
MODEL UNIKANIA OBAW
MODEL OPARTY NA NIETOLERANCJI NIEPEWNOŚCI
METAPOZNAWCZY MODEL
MODEL DYSREGULACJI EMOCJI
MODEL OPARTY NA AKCEPTACJI
TERAPIA CBT LĘKU UOGÓLNIONEGO
- Psychoedukacja o roli zamartwiania się (typ 1 i typ 2 – metazamartwianie).
- Pytania metapoznawcze → uświadamianie funkcji i kosztów zamartwiania.
- Rejestr epizodów zamartwiania się (monitorowanie wyzwalaczy, myśli, emocji, reakcji).
- Eksperymenty psychoedukacyjne:
- tłumienie myśli (pokazanie paradoksalnego efektu „nie myśl o…”),
- zamartwianie się głosem wewnętrznym (wydłużanie, ukazywanie nieskuteczności).
- Techniki wywoływania dysonansu poznawczego (ujawnianie sprzecznych przekonań o zamartwianiu).
- Techniki oparte na wyobrażeniach (przepracowywanie negatywnych scen / zatrzymanych katastrof).
- Eksperymenty behawioralne testujące przekonania o zagrożeniu i skutkach zamartwiania.
- Okresy kontrolowanego zamartwiania się (przesunięcie martwienia na wyznaczoną porę).
- Podważanie przekonań o niekontrolowalności zamartwiania (testy odraczania).
- Eksperymenty z utratą kontroli (paradoksalne nasilenie zamartwiania).
- Testowanie granic zamartwiania in situ (intensyfikacja katastroficznych scenariuszy).
- Odwracanie strategii – kończenie negatywnych scenariuszy alternatywnymi wynikami.
- Strategie „pozostawiania zamartwiania się własnemu biegowi” (przerwanie kontroli nad myślami).
- Praca nad unikaniem (ekspozycje na sytuacje budzące lęk / na treść zmartwień).
- Modyfikowanie pozytywnych i negatywnych przekonań metapoznawczych o martwieniu się.
- Trening alternatywnych strategii przetwarzania informacji.
